سهتار، ساز زهی ایرانی با صدایی عمیق و احساسی، نمادی از موسیقی سنتی ماست. این ساز با چهار سیم و دستهای بلند، در اجرای ردیفها و دستگاههای موسیقی ایرانی نقش کلیدی دارد. حفظ نتهای سهتار – یعنی شناخت دقیق جایگاه نتها روی فرتها – پایه نوازندگی است و به شما اجازه میدهد بدون نگاه به ساز، ملودیهای پیچیده را اجرا کنید. بسیاری از نوازندگان مبتدی با چالش حفظ این نتها مواجهاند، زیرا سیستم موسیقی ایرانی شامل ربعپردهها (مانند کُرُن و سُری) است که با موسیقی غربی متفاوت است.
در این مقاله به صورت گامبهگام به بررسی ساختار سهتار، نقش دستگاههای مختلف، روشهای حفظ، تمرینهای عملی و نکات پیشرفته میپردازیم. ساختار مقاله شامل بخشهای اصلی با زیرعنوانها، جداول، لیستها و تصاویر است تا یادگیری آسان و جذاب باشد. زبان ساده و رسمی است تا همه علاقهمندان، از مبتدی تا پیشرفته، بتوانند استفاده کنند و هیچ سؤالی باقی نماند.
آشنایی با ساختار پایه سهتار
برای حفظ نتها، ابتدا باید ساختار سهتار را بشناسید. سهتار از کاسه (بدنه رزونانسی)، دسته (با حدود ۲۵ فرت)، سیمها و گوشیها تشکیل شده. سیمها معمولاً از نایلون یا روده هستند و فرتها با نخ بسته میشوند تا فواصل دقیق ایجاد شود.
کوک استاندارد و سیمها
کوک پایه سهتار “دو-سل-دو-دو” است:
توی این پک فوق العاده، استاد بهزاد سلیمی، نواختن سه تار رو جوری یاد میگیری که تو هیچ کلاس آموزشی یا پک دیگه ای نه دیدی نه شنیدی! در کمترین زمان یک سه تارنواز حرفه ای شو همه رو انگشت به دهان کن!
- سیم اول (بم، سفید): دو (C)
- سیم دوم (زرد): سل (G)
- سیم سوم: دو (C)
- سیم چهارم (واخوان، باریک): دو (C)
این کوک بر اساس فرکانس ۴۴۰ هرتز تنظیم میشود و برای اکثر تمرینها مناسب است. نتها روی هر سیم از فرت ۰ (باز) شروع میشوند و با فشار روی فرتها، بالاتر میروند. سیستم نتنویسی ایرانی شامل نتهای اصلی (دو، ر، می، فا، سل، لا، سی) و ربعپردهها (کُرُن برای نیمپرده پایین، سُری برای نیمپرده بالا) است.
میشناسید؟ 20 بهترین نوازنده تار جهان و ایران (معروف ترین ها)
چیدمان نتهای هر سیم سهتار روی دسته
در این بخش، چیدمان دقیق نتها روی هر یک از ۴ سیم سهتار را به صورت جداگانه و جامع ارائه میدهیم. کوک استاندارد “دو-سل-دو-دو” در نظر گرفته شده و نتها از فرت ۰ (سیم باز) تا فرت ۱۲ (اکتاو) نمایش داده میشوند. الگوی نتها در هر سیم مشابه است، اما از نت پایه متفاوت شروع میشود.
سیم اول (سیم سفید/بم) – کوک: دو
سیم اصلی و بمترین – پایه اکثر ملودیها
جدول نتهای سیم اول:
| فرت | نت ایرانی | نت غربی | نوع فاصله | توضیح |
| ۰ | دو | C | باز | نت پایه |
| ۱ | کُرُن ♯ | C♯ (ربع) | ربعپرده | کُرُن = کرون |
| ۲ | ر | D | نیمپرده | پرده کامل |
| ۳ | می بمل ♭ | E♭ | ربعپرده | – |
| ۴ | می | E | نیمپرده | – |
| ۵ | فا | F | نیمپرده | – |
| ۶ | فا کُرُن ♯ | F♯ | ربعپرده | – |
| ۷ | سل | G | نیمپرده | نت کلیدی |
| ۸ | سل کُرُن ♯ | G♯ | ربعپرده | – |
| ۹ | لا | A | نیمپرده | – |
| ۱۰ | لا کُرُن ♯ | A♯ | ربعپرده | – |
| ۱۱ | سی | B | نیمپرده | – |
| ۱۲ | دو | C (octave) | نیمپرده | اکتاو بالاتر |
بلد باشید: 20 بهترین نوازنده تار خانم در ایران که باید بشناسید
سیم دوم (سیم زرد) – کوک: سل
سیم ملودیک اصلی – برای اجرای گوشهها و تحریرها
جدول نتهای سیم دوم:
| فرت | نت ایرانی | نت غربی | نوع فاصله |
| ۰ | سل | G | باز |
| ۱ | سل کُرُن ♯ | G♯ | ربعپرده |
| ۲ | لا | A | نیمپرده |
| ۳ | لا کُرُن ♯ | A♯ | ربعپرده |
| ۴ | سی | B | نیمپرده |
| ۵ | دو | C | نیمپرده |
| ۶ | کُرُن ♯ | C♯ | ربعپرده |
| ۷ | ر | D | نیمپرده |
| ۸ | می بمل ♭ | E♭ | ربعپرده |
| ۹ | می | E | نیمپرده |
| ۱۰ | فا | F | نیمپرده |
| ۱۱ | فا کُرُن ♯ | F♯ | ربعپرده |
| ۱۲ | سل | G (octave) | نیمپرده |
سیم سوم – کوک: دو
مشابه سیم اول – برای هارمونی و اکتاوهای بالاتر
جدول نتهای سیم سوم:
دقیقاً مشابه سیم اول (چون هر دو روی دو کوک شدهاند):
| فرت | نت ایرانی | نت غربی |
| ۰ | دو | C |
| ۱ | کُرُن | C♯ |
| ۲ | ر | D |
| ۳ | می بمل | E♭ |
| ۴ | می | E |
| ۵ | فا | F |
| ۶ | فا کُرُن | F♯ |
| ۷ | سل | G |
| … | … | … |
| ۱۲ | دو (octave) | C |
تفاوت با سیم اول: سیم سوم نازکتر است و صدای شفافتری دارد، مناسب برای ملودیهای ظریف.
سیم چهارم (واخوان/باریک) – کوک: دو
نازکترین سیم – برای تحریرها و نتهای بالا
جدول نتهای سیم چهارم:
مشابه سیمهای اول و سوم، اما صدای بسیار نازک و شفاف:
| فرت | نت ایرانی | نت غربی |
| ۰ | دو | C (بالاترین) |
| ۱ | کُرُن ♯ | C♯ |
| ۲ | ر | D |
| ۳ | می بمل ♭ | E♭ |
| ۴ | می | E |
| … | … | … |
کاربرد سیم واخوان:
- تحریرهای ظریف و نتهای کوتاه
- هارمونی با سیمهای دیگر
- اجرای گوشههای پیچیده در ردیفها
- صدای زنگمانند برای تأکید
دانلود کنید فوق العاده ن! سه تار بی کلام غمگین (دانلود 20 اثر برتر گلچین شده از بزرگان ایران)
جدول مقایسهای نتها در هر سیم (فرتهای ۰-۷)
| فرت | سیم ۱ (دو) | سیم ۲ (سل) | سیم ۳ (دو) | سیم ۴ (دو) |
| ۰ | دو | سل | دو | دو |
| ۱ | کُرُن | سل کُرُن | کُرُن | کُرُن |
| ۲ | ر | لا | ر | ر |
| ۳ | می بمل | لا کُرُن | می بمل | می بمل |
| ۴ | می | سی | می | می |
| ۵ | فا | دو | فا | فا |
| ۶ | فا کُرُن | کُرُن | فا کُرُن | فا کُرُن |
| ۷ | سل | ر | سل | سل |
نقش دستگاههای موسیقی ایرانی در نتها
موسیقی ایرانی بر اساس هفت دستگاه اصلی (شور، همایون، اصفهان، چهارگاه، ماهور، راستپنجگاه، نوا) و پنج آواز مشتق (ابوعطا، بیات ترک، افشاری، دشتی، بیات اصفهان) ساختار یافته است. هر دستگاه نت پایه، گام و کوک خاصی دارد که جایگاه نتها را تغییر میدهد. حفظ نتها بدون درک دستگاهها ناقص است، زیرا نوازندگان اغلب کوک را برای دستگاه تنظیم میکنند تا اجرای راحتتری داشته باشند.
توضیح مختصر دستگاهها
- شور: دستگاه مادر، با نت پایه دو و حس غمگین. کوک استاندارد دو-سل-دو-دو مناسب است.
- همایون: عمیق و عارفانه، نت پایه سل، کوک سل-دو-سل-سل.
- اصفهان: شاد و ملایم، نت پایه فا، کوک فا-دو-فا-فا.
- چهارگاه: پرجنبوجوش، نت پایه دو، کوک دو-فا-دو-دو.
- ماهور: شاد و شبیه ماژور غربی، نت پایه دو، کوک دو-فا-دو-دو.
- راستپنجگاه: باشکوه، نت پایه فا، کوک فا-دو-فا-فا.
- نوا: آرام، نت پایه ر، کوک ر-لا-ر-ر.
در هر دستگاه، نتهای شاهد (اصلی) و متغیر (مانند کُرُن در شور) متفاوتاند، پس حفظ باید شامل تنظیم کوک باشد.
جدول کوک برای دستگاهها
جدول زیر کوک پیشنهادی برای دستگاهها را نشان میدهد:
| دستگاه | کوک پیشنهادی | نت پایه | ویژگی نتها |
| شور | دو-سل-دو-دو | دو | کُرُن در فرت ۱ |
| همایون | سل-دو-سل-سل | سل | سُری در برخی فرتها |
| اصفهان | فا-دو-فا-فا | فا | بملها غالب |
| چهارگاه | دو-فا-دو-دو | دو | فواصل بزرگ |
| ماهور | دو-فا-دو-دو | دو | شبیه گام ماژور |
این جدول کمک میکند نتها را بر اساس دستگاه حفظ کنید. برای مثال، در شور، گام: دو-کُرُن-ر-می بمل-می-فا-سل کُرُن-سل.
بلد باشید: چگونه تار را کوک کنیم؟ (آموزش تصویری انواع روشها)
روشهای تخصصی و ساختارمند برای حفظ نتها
حفظ نتها ترکیبی از حافظه دیداری، شنیداری و حرکتی است. روشها را به صورت گامبهگام ساختاربندی کردهایم:
- روش mnemonic (یادآور): نتها را با کلمات مرتبط کنید. مثلاً دو = “دریا”، کُرُن = “کره”.
- بخشبندی سیستماتیک: سیمها را جدا کنید؛ ابتدا سیم اول، سپس دوم.
- تصویرسازی ذهنی: دسته را در ذهن مجسم کنید و نتها را “لمس” کنید.
- گوش دادن به ردیفها: قطعات دستگاهی را گوش دهید و نتها را پیدا کنید.
- نوشتن نتها: دیاگرام دسته را بکشید و نتها را برچسب بزنید.
تحقیقات نشان میدهد تکرار فاصلهدار (روزانه ۱۵ دقیقه) ۸۰% مؤثرتر است.
نکات کلیدی برای موفقیت:
- روزانه تمرین کنید: ۱۰ دقیقه شناسایی فرتها بدون نگاه، ۱۰ دقیقه گامهای دستگاهی (مانند شور: دو-کُرُن-ر-می بمل)، و ۵ دقیقه انتقال بین سیمها.
- اشتباهات را مدیریت کنید: وابستگی به نگاه را با تمرین آینهای کاهش دهید، کوک را روزانه چک کنید (سیمها شل میشوند)، و ربعپردهها را با گوش تمرین کنید نه تیونر غربی.
- پیشرفت را اندازه بگیرید: پس از ۲ هفته، گام اصفهان را بدون نگاه بنوازید؛ پس از ۱ ماه، بخشی از ردیف شور را اجرا کنید.
اینو میدونین؟ تفاوت تار و سه تار چیست؟ (و شباهت)
نتیجه گیری
حفظ نتهای سهتار با درک کوک “دو-سل-دو-دو”، چیدمان سیمها (بم، ملودیک، هارمونی، واخوان)، ربعپردههای کلیدی (کُرُن در فرتهای ۱، ۶، ۸) و الگوهای اکتاو (هر ۱۲ فرت)، همراه با تنظیم کوک برای دستگاهها مانند شور و ماهور، پایهای محکم میسازد. روشهای mnemonic ، بخشبندی و تمرین روزانه ۱۵ دقیقه، در ۴-۶ هفته تسلط میآورد. این مهارت دریچهای به ردیفها و هویت فرهنگی ایرانی باز میکند – صدایی آرامبخش و هزارساله. با تمرین مداوم، ملودیها را بدون نگاه بنوازید و در مجالس موسیقی بدرخشید. موفق باشید!
