بهترین کتاب تئوری موسیقی کدام است؟ راهنمای انتخاب درست برای شروع یادگیری

اگر تازه وارد دنیای موسیقی شده باشید، احتمالاً خیلی زود با یک سؤال روبه‌رو می‌شوید: بهترین کتاب تئوری موسیقی کدام است؟

تعداد کتاب‌های تئوری موسیقی در بازار کم نیست؛ از کتاب‌های مقدماتی و ساده گرفته تا منابعی که با جزئیات بیشتری به گام، فواصل، آکورد، هارمونی و ساختار موسیقی می‌پردازند. از طرف دیگر، همه این کتاب‌ها برای یک نفر مناسب نیستند. کتابی که برای یک هنرجوی مبتدی انتخاب خوبی است، ممکن است برای یک گیتاریست باتجربه بیش از حد مقدماتی باشد

به همین دلیل، انتخاب کتاب مناسب بیشتر از اینکه به پیدا کردن یک «بهترین کتاب» وابسته باشد، به این بستگی دارد که الان در چه سطحی هستید و دقیقاً می‌خواهید چه چیزی از تئوری موسیقی یاد بگیرید.

در این راهنما چند مورد از منابع شناخته‌شده را بررسی می‌کنیم و می‌بینیم هرکدام برای چه کسی مناسب‌ترند.

قبل از انتخاب کتاب تئوری موسیقی، این سؤال را از خودتان بپرسید

اگر هدف شما فقط آموزش تئوری موسیقی از صفر است و فقط می‌خواهید اسم نت‌ها، ریتم ها و چند اصطلاح موسیقی را یاد بگیرید، یک کتاب مقدماتی تئوری می‌تواند کافی باشد.

اما اگر می‌خواهید در آینده آهنگسازی کنید، قطعات را بصورت حرفه‌ای تحلیل و آنالیز کنید، آکوردگذاری انجام دهید یا ارتباط بین گام، ملودی و هارمونی را بفهمید، بهتر است کتابی انتخاب کنید که مسیر را عمیق‌تر دنبال کند.

یک کتاب مناسب تئوری موسیقی بهتر است چند ویژگی داشته باشد:

• مطالب را از ساده به پیچیده ارائه کند.
• فقط تعریف اصطلاحات را ارائه نکند، بلکه کاربرد آن‌ها را نشان دهد.
• میان مباحث مختلف مثل نت، ریتم، فاصله، گام و آکورد ارتباط برقرار کند.
• با سطح فعلی هنرجو تناسب داشته باشد.

در نتیجه، هنگام جست‌وجوی بهترین کتاب برای یادگیری تئوری موسیقی، بهتر است به جای شهرت کتاب، ببینید آیا روش آموزش آن با نیاز شما هماهنگ است یا نه.

۱. تئوری موسیقی؛ مصطفی کمال پورتراب

کتاب تئوری موسیقی نوشته مصطفی کمال پورتراب یکی از منابع شناخته‌شده فارسی در زمینه مبانی موسیقی نظری است.

این کتاب مطالبی مانند نت‌نویسی، حامل و کلید، ریتم، میزان، فواصل، گام و تنالیته، علائم موسیقی و آکوردشناسی را پوشش می‌دهد و در پایان فصل‌ها نیز تمرین‌هایی برای تثبیت مطالب در نظر گرفته شده است.

اگر یک منبع فارسی نسبتاً جمع‌وجور می‌خواهید که مفاهیم اصلی تئوری موسیقی را منظم کنار هم قرار دهد، این کتاب می‌تواند یکی از گزینه‌های شروع باشد.

به‌خصوص اگر در حال یادگیری یک ساز هستید و می‌خواهید در کنار تمرین عملی، زبان مشترک موسیقی را نیز یاد بگیرید، چنین منبعی می‌تواند کاربردی باشد.

۲. تئوری بنیادی موسیقی؛ پرویز منصوری

اگر دنبال منبعی مفصل‌تر هستید، تئوری بنیادی موسیقی پرویز منصوری ارزش بررسی دارد.

این کتاب طیف گسترده‌ای از مباحث تئوری را پوشش می‌دهد؛ از ویژگی‌های صدا و نشانه‌های خط موسیقی گرفته تا ریتم، میزان، گام، تونالیته، فاصله، مدها، نت‌نویسی و آکوردشناسی. در پایان فصل‌ها نیز تمرین‌هایی برای کمک به یادگیری مطالب وجود دارد.

این کتاب بیشتر به درد کسی می‌خورد که می‌خواهد تئوری موسیقی را جدی‌تر دنبال کند و با یک منبع نسبتاً جامع پیش برود.

اگر با کتاب‌های خیلی خلاصه ارتباط خوبی ندارید و ترجیح می‌دهید مفاهیم را با جزئیات بیشتری مطالعه کنید، تئوری بنیادی موسیقی می‌تواند گزینه مناسبی باشد.

البته جامع بودن همیشه به معنی ساده‌تر بودن نیست. برای یک فرد کاملاً مبتدی، ممکن است مطالعه چنین کتابی در کنار یک دوره آموزشی یا مدرس، نتیجه بهتری داشته باشد.

۳. نظری به موسیقی؛ روح‌الله خالقی

اگر به تئوری موسیقی ایرانی علاقه دارید، نام روح‌الله خالقی را نمی‌توان نادیده گرفت.

کتاب نظری به موسیقی در دو بخش به قواعد کلی موسیقی و مباحث مرتبط با موسیقی ایرانی می‌پردازد. در بخش مربوط به موسیقی ایرانی نیز موضوعاتی مانند اصول نغمات و آهنگ‌های ملی ایران بررسی شده است. این کتاب از آثار قدیمی و اثرگذار در زمینه ادبیات نظری موسیقی در ایران به شمار می‌آید.

این کتاب بیشتر از یک کتاب آموزشی ساده، برای کسی جذاب است که می‌خواهد با نگاه نظری به موسیقی ایرانی و بخشی از ادبیات کلاسیک آموزش موسیقی در ایران آشنا شود.

اما برای علاقه‌مندان به موسیقی ایرانی، مطالعه این اثر می‌تواند ارزش متفاوتی داشته باشد.

۴. مبانی نظری موسیقی ایرانی

اگر جست‌وجوی شما مشخصاً به بهترین کتاب تئوری موسیقی ایرانی مربوط می‌شود، کتاب مبانی نظری موسیقی ایرانی منتشرشده توسط ماهور یکی از منابع تخصصی‌تری است که باید بشناسید.

این اثر حاصل کار شورای تخصصی مبانی نظری موسیقی ایرانی است و نویسندگانی مانند حسین علیزاده، هومان اسعدی، مینا افتاده، علی بیانی، مصطفی کمال پورتراب و ساسان فاطمی در آن مشارکت داشته‌اند.

موضوع کتاب، مبانی نظری موسیقی کلاسیک ایرانی یا همان موسیقی ردیفی است و مباحثی مانند نغمه و فاصله، دانگ، مد و مقام، دستگاه و آواز و شناخت درآمدهای دستگاه‌ها و آوازها را بررسی می‌کند.

نکته مهم این است که این کتاب را نباید صرفاً نسخه ایرانی یک کتاب عمومی تئوری موسیقی در نظر گرفت. هدف آن بررسی نظام نظری موسیقی کلاسیک ایرانی است؛ بنابراین برای کسی که مشخصاً به موسیقی ردیفی و ساختار نظری آن علاقه دارد، کاربرد بیشتری خواهد داشت.

۵.کتاب تئوری موسیقی برای گیتاریست‌ها

تئوری موسیقی برای گیتار یک تفاوت مهم با مطالعه تئوری به شکل عمومی دارد: گیتاریست باید بتواند مفاهیم نظری را روی فرت‌بورد پیدا و استفاده کند.

کتاب Guitar Theory For Dummies نوشته Desi Serna یکی از منابع انگلیسی شناخته‌شده در این زمینه است. این کتاب مباحثی مانند گام‌های ماژور و پنتاتونیک، سیستم CAGED، توالی آکوردها، گام‌ها و مدها، فواصل و گسترش آکوردها را با تمرکز بر کاربرد آن‌ها روی ساز بررسی می‌کند.

اگر گیتار می‌نوازید و احساس می‌کنید آکوردها، گام‌ها و نت‌های روی دسته گیتار برایتان مجموعه‌ای از اطلاعات پراکنده هستند، چنین منبعی می‌تواند کمک کند ارتباط میان تئوری و ساز را بهتر ببینید.

البته این کتاب برای هنرجویی که هنوز با مفاهیم اولیه تئوری موسیقی آشنا نیست، ممکن است شروع ایده‌آلی نباشد.

6 . تئوری موسیقی گیتار هال لئونارد : وقتی تئوری را همراه نوازندگی می‌خواهید

اگر هنوز در ابتدای مسیر گیتار هستید، شاید بهتر باشد به جای یک کتاب صرفاً تئوری، سراغ متدی بروید که تئوری را در کنار نوازندگی آموزش می‌دهد.

Hal Leonard Guitar Method یکی از متدهای شناخته‌شده آموزش گیتار است که نسخه‌های مختلف آن برای شروع یادگیری گیتار منتشر شده‌اند.

این نوع کتاب‌ها برای کسی مفیدند که می‌خواهد هنگام یادگیری ساز، به‌تدریج با نت‌خوانی، ریتم، آکورد و مفاهیم نظری نیز آشنا شود.

بنابراین اگر عبارت بهترین کتاب تئوری موسیقی گیتار را جست‌وجو کرده‌اید، ابتدا مشخص کنید دنبال «کتاب تئوری مخصوص گیتار» هستید یا «متد آموزش گیتار که تئوری را هم آموزش دهد». این دو دقیقاً یک چیز نیستند.

پس بالاخره بهترین کتاب تئوری موسیقی کدام است؟

پاسخ به این سؤال برای همه یکسان نیست. اگر بخواهیم انتخاب را ساده کنیم، می‌توان این‌طور نگاه کرد:

بنابراین بهتر است به جای اینکه بپرسیم کدام کتاب بهترین است؟ سؤال دقیق‌تری بپرسیم: کدام کتاب برای هدف و سطح من مناسب‌تر است؟ همین تغییر کوچک می‌تواند جلوی بسیاری از انتخاب‌های اشتباه را بگیرد.

گاهی عبارت تئوری موسیقی به زبان ساده باعث یک سوءتفاهم می‌شود.

ساده بودن یک کتاب به این معنی نیست که مطالب آن سطحی باشند. یک کتاب خوب می‌تواند مفاهیم نسبتاً پیچیده‌ای مثل فاصله، گام، آکورد یا تونالیته را با مثال‌های روشن توضیح دهد، بدون اینکه اصل علمی موضوع را حذف کند. برای مثال، وقتی می‌گوییم گام چیست؟ تعریف کردن آن فقط شروع کار است. هنرجو زمانی واقعاً مفهوم را فهمیده که بتواند ارتباط گام را با نت‌ها، آکوردها و ملودی در یک قطعه واقعی تشخیص دهد. به همین دلیل هنگام انتخاب کتاب، فقط به عبارت‌هایی مثل «ساده»، «جامع» یا «مناسب مبتدی‌ها» توجه نکنید. چند صفحه از کتاب را بخوانید و ببینید آیا روش توضیح دادن نویسنده با شیوه یادگیری شما سازگار است یا نه.

آیا برای یادگیری تئوری موسیقی فقط کتاب کافی است؟

اگر هدف شما از آموزش موسیقی ، ورود حرفه‌ای به مسیر آهنگسازی است، باید تئوری را با رویکردی متفاوت یاد بگیرید. برای کسی که قصد آهنگسازی دارد، یادگیری تئوری موسیقی نباید به حفظ کردن اسامی محدود شود ، بهتر است در کنار یک کتاب مناسب، آموزش عملی و مرحله‌به‌مرحله‌ای داشته باشید که تئوری را مستقیماً به ساخت موسیقی وصل کند.

جمع‌بندی

پیدا کردن بهترین کتاب تئوری موسیقی بیشتر از اینکه یک مسابقه بین کتاب‌ها باشد، مسئله انتخاب ابزار مناسب برای یک مسیر مشخص است.

اگر در ابتدای راه هستید، یک کتاب فارسی منظم و قابل‌فهم می‌تواند نقطه شروع مناسبی باشد. اگر مبانی را می‌دانید و می‌خواهید عمیق‌تر شوید، منابع جامع‌تر ارزش بیشتری دارند. برای موسیقی ایرانی نیز بهتر است سراغ منابعی بروید که مشخصاً ساختار موسیقی ردیفی و مبانی نظری آن را بررسی می‌کنند. گیتاریست‌ها هم بهتر است علاوه بر تئوری عمومی، منابعی را در نظر بگیرند که مفاهیم را روی فرت‌بورد و در نوازندگی کاربردی می‌کنند.

تئوری موسیقی زمانی واقعاً به کار می‌آید که بتوانید آنچه روی کاغذ یاد گرفته‌اید، در ساز، تحلیل قطعه و در نهایت در موسیقی خودتان به کار ببرید.