سهتار، سازی کهن و اصیل در موسیقی دستگاهی ایران، با نوای ظریف و دلنشین خود، همواره جایگاهی ویژه در فرهنگ و هنر این سرزمین داشته است. این ساز زهی-مضرابی، که در گذشته با سه سیم و امروزه با چهار سیم (سیم سوم و چهارم به هم نزدیک و همزمان نواخته میشوند و سیم بم نامیده میشوند) نواخته میشود، از خانواده تنبور است و به دلیل ویژگیهای صوتی خاص خود، مورد توجه صوفیان و هنرمندان بسیاری بوده است.
یادگیری سهتار، همچون هر ساز دیگری، نیازمند درک عمیق از ساختار آن و به ویژه، شناخت دقیق نتها بر روی دسته و ارتباط آنها با خطوط حامل است. این مقاله به عنوان یک راهنمای جامع، به بررسی نتهای سهتار روی دسته و نحوه نمایش آنها روی خط حامل میپردازد تا مسیر یادگیری را برای نوازندگان مبتدی و علاقهمندان هموار سازد.
کالبدشناسی سهتار: آشنایی با اجزا
برای درک بهتر جایگاه نتها، ابتدا لازم است با اجزای اصلی سهتار آشنا شویم:
- کاسه: بخش گلابیشکل و توخالی ساز که معمولاً از چوب توت یا گردو ساخته میشود و وظیفه تشدید صدا را بر عهده دارد.
- صفحه: تختهای نازک از چوب که روی کاسه قرار میگیرد و سوراخهایی برای خروج صدا دارد. خرک روی صفحه قرار میگیرد.
- دسته: بخش بلند و باریک ساز که از کاسه جدا شده و پردهها روی آن بسته میشوند. طول دسته سهتار معمولاً بین ۴۰ تا ۴۸ سانتیمتر است.
- پردهها (دستانها): نخهای باریکی از جنس روده حیوانات یا ابریشم که به صورت سهلایی و چهارلایی عرض دسته بسته میشوند. این پردهها وظیفه تقسیمبندی فواصل موسیقایی را بر عهده دارند و با تغییر طول سیم مرتعش، نتهای مختلف را تولید میکنند. تعداد پردهها در سهتار معمولاً ۲۵ تا ۲۸ عدد است.
- سیمها: سهتار دارای چهار سیم است که از سیمگیر در انتهای کاسه تا گوشیها در سرپنجه کشیده شدهاند. این سیمها به ترتیب از پایین به بالا (نزدیک به نوازنده) عبارتند از:
- سیم یکم (حاد): فولادی، سفید
- سیم دوم (زیر): برنزی، زرد
- سیم سوم (مشتاق یا زنگ): فولادی، سفید (این سیم در واقع چهارمین سیمی است که به ساز اضافه شده و به سیم مشتاق معروف است.)
- سیم چهارم (بم): برنزی، زرد (این سیم و سیم سوم معمولاً همزمان نواخته میشوند.)
- خرک: قطعهای متحرک از جنس چوب که روی صفحه قرار میگیرد و سیمها از روی آن عبور میکنند.
- شیطانک: قطعهای از جنس استخوان، شاخ یا عاج که بین دسته و سرپنجه قرار دارد و سیمها را هدایت میکند.
- گوشیها: ابزارهایی در سرپنجه که برای تنظیم کشش سیمها و کوک کردن ساز استفاده میشوند.
کوک سهتار: الفبای آغازین هر نوازندگی
کوک کردن سهتار، نخستین گام در مسیر نوازندگی است و نقش حیاتی در کیفیت صدای ساز و اجرای صحیح نتها دارد. در موسیقی ایرانی، کوکهای متنوعی برای سهتار وجود دارد که هر یک متناسب با دستگاه یا آواز خاصی تنظیم میشوند. با این حال، یک کوک استاندارد و رایج برای سهتار وجود دارد که به عنوان کوک پایه شناخته میشود. نت پایه کوک سهتار و تار معمولاً نت دو (C) برای سیم یکم است و بقیه سیمها بر اساس آن کوک میشوند. این نت دو در پیانو معادل سی وسط (Middle C) است، اما در موسیقی ایرانی معمولاً یک پرده پایینتر از نت دو در موسیقی کلاسیک، و برابر با سی بمل در دیاپازون است.
توی این پک فوق العاده، استاد بهزاد سلیمی، نواختن سه تار رو جوری یاد میگیری که تو هیچ کلاس آموزشی یا پک دیگه ای نه دیدی نه شنیدی! در کمترین زمان یک سه تارنواز حرفه ای شو همه رو انگشت به دهان کن!
| نت ای ساربان | نت بارون |
| نت فال | نت دو پنجره |
| ساغرم شکست ای ساقی | ز من نگارم |
| نت سوغاتی | نت گل بی گلدون |
کوک استاندارد (دو-سل-دو-دو)
رایجترین کوک سهتار به شرح زیر است:
| سیم | نت | جنس | رنگ |
| سیم یکم (حاد) | دو (C) | فولاد | سفید |
| سیم دوم (زیر) | سل (G) | برنز | زرد |
| سیم سوم (مشتاق) | دو (C) | فولاد | سفید |
| سیم چهارم (بم) | دو (C) | برنز | زرد |
نکته: گاهی برای تمرین یا به دلیل حفظ سلامت سیمها، سیم یکم را روی نت لا (A) کوک میکنند که صدای بمتری دارد و فشار کمتری به سیمها وارد میکند.
نتهای سهتار روی دسته: نقشهراهی برای انگشتان
شناخت جایگاه نتها روی دسته سهتار، اساسیترین بخش یادگیری این ساز است. دسته سهتار با پردههای متعدد خود، امکان تولید گستره وسیعی از نتها را فراهم میکند. هر پرده، با تغییر طول سیم مرتعش، یک نت خاص را تولید میکند. در موسیقی ایرانی، علاوه بر نتهای اصلی (دو، ر، می، فا، سل، لا، سی)، از نتهای نیمپردهای (دیز و بمل) و همچنین نتهای ربعپردهای (کرن و سری) نیز استفاده میشود که نقش کلیدی در ایجاد فواصل و گوشههای موسیقی ایرانی دارند.
پردهشناسی و جایگاه نتها
برای درک جایگاه نتها، لازم است به ترتیب پردهها روی هر سیم توجه کنیم. در اینجا به بررسی نتها روی سیمهای سهتار در کوک استاندارد (دو-سل-دو-دو) میپردازیم. لازم به ذکر است که این جدول بر اساس یک مدل ۲۵ پردهای و طول سیم مرتعش ۶۶ سانتیمتر تهیه شده است و ممکن است در سهتارهای مختلف یا با تعداد پردههای متفاوت، اندکی تفاوت وجود داشته باشد.
سیم یکم (دو – C)
سیم یکم (دو – C)این سیم، که بمترین سیم سهتار است، معمولاً روی نت دو (C) کوک میشود. نتهای روی این سیم به ترتیب از شیطانک به سمت کاسه عبارتند از:
| پرده | نت | فاصله از شیطانک (cm) |
| آزاد | دو (C) | ۰ |
| ۱ | ر بمل (Db) | ۳.۴ |
| ۲ | ر کرن (D-koron) | ۵.۴ |
| ۳ | ر (D) | ۷.۳ |
| ۴ | می بمل (Eb) | ۱۰.۳ |
| ۵ | می کرن (E-koron) | ۱۲.۱ |
| ۶ | می (E) | ۱۳.۹ |
| ۷ | فا (F) | ۱۶.۵ |
| ۸ | فا دیز (F#) | ۱۹.۰ |
| ۹ | سل کرن (G-koron) | ۲۰.۶ |
| ۱۰ | سل (G) | ۲۲.۰ |
| ۱۱ | لا بمل (Ab) | ۲۴.۲ |
| ۱۲ | لا کرن (A-koron) | ۲۵.۶ |
| ۱۳ | لا (A) | ۲۶.۹ |
| ۱۴ | سی بمل (Bb) | ۲۸.۹ |
| ۱۵ | سی کرن (B-koron) | ۳۰.۱ |
| ۱۶ | سی (B) | ۳۱.۲ |
| ۱۷ | دو (C) | ۳۳.۰ |
| ۱۸ | ر کرن (D-koron) | ۳۵.۷ |
| ۱۹ | ر (D) | ۳۶.۷ |
| ۲۰ | می بمل (Eb) | ۳۸.۲ |
| ۲۱ | می کرن (E-koron) | ۳۹.۱ |
| ۲۲ | می (E) | ۳۹.۹ |
| ۲۳ | فا (F) | ۴۱.۳ |
| ۲۴ | فا دیز (F#) | ۴۲.۵ |
| ۲۵ | سل (G) | ۴۴.۰ |
سیم دوم (سل – G)
این سیم روی نت سل (G) کوک میشود. نتهای روی این سیم نیز به ترتیب از شیطانک به سمت کاسه به شرح زیر است:
| پرده | نت | فاصله از شیطانک (cm) |
| آزاد | سل (G) | ۰ |
| ۱ | لا بمل (Ab) | ۳.۴ |
| ۲ | لا کرن (A-koron) | ۵.۴ |
| ۳ | لا (A) | ۷.۳ |
| ۴ | سی بمل (Bb) | ۱۰.۳ |
| ۵ | سی کرن (B-koron) | ۱۲.۱ |
| ۶ | سی (B) | ۱۳.۹ |
| ۷ | دو (C) | ۱۶.۵ |
| ۸ | دو دیز (C#) | ۱۹.۰ |
| ۹ | ر کرن (D-koron) | ۲۰.۶ |
| ۱۰ | ر (D) | ۲۲.۰ |
| ۱۱ | می بمل (Eb) | ۲۴.۲ |
| ۱۲ | می کرن (E-koron) | ۲۵.۶ |
| ۱۳ | می (E) | ۲۶.۹ |
| ۱۴ | فا (F) | ۲۸.۹ |
| ۱۵ | فا دیز (F#) | ۳۰.۱ |
| ۱۶ | سل کرن (G-koron) | ۳۱.۲ |
| ۱۷ | سل (G) | ۳۳.۰ |
سیم سوم و چهارم (دو – C)
این دو سیم که به سیمهای بم معروف هستند، معمولاً هر دو روی نت دو (C) کوک میشوند و نتهای آنها مشابه سیم یکم است. تفاوت اصلی در رنگ و ضخامت سیمها است که باعث میشود صدای بمتری تولید کنند.
نتنویسی سهتار روی خط حامل: ترجمان آواها به خطوط
نتنویسی، زبان مشترک موسیقیدانان است و امکان ثبت و انتقال قطعات موسیقی را فراهم میکند. برای سهتار نیز از خطوط حامل و علائم استاندارد موسیقی استفاده میشود، با این تفاوت که به دلیل وجود فواصل ربعپردهای در موسیقی ایرانی، علائم مخصوصی برای نمایش این نتها به کار میرود.
خط حامل و کلید سل
نتهای سهتار معمولاً در کلید سل (G clef) نوشته میشوند. کلید سل، خط دوم حامل را به عنوان نت سل (G) مشخص میکند و از آنجا، جایگاه سایر نتها روی خطوط و بین خطوط حامل مشخص میشود.
نتهای اصلی روی خط حامل
| نت | جایگاه روی خط حامل (کلید سل) |
| دو (C) | خط اول کمکی پایین |
| ر (D) | زیر خط اول |
| می (E) | خط اول |
| فا (F) | بین خط اول و دوم |
| سل (G) | خط دوم |
| لا (A) | بین خط دوم و سوم |
| سی (B) | خط سوم |
| دو (C) | بین خط سوم و چهارم |
| ر (D) | خط چهارم |
| می (E) | بین خط چهارم و پنجم |
| فا (F) | خط پنجم |
| سل (G) | بالای خط پنجم |
علائم تغییردهنده (کرن و سری)
موسیقی ایرانی از فواصل ربعپردهای بهره میبرد که با علائم تغییردهنده خاصی نمایش داده میشوند:
- کرن (♭): نت را ربع پرده بمتر میکند. این علامت شبیه بمل است اما با یک خط عمودی اضافی در پایین.
- سری (♯): نت را ربع پرده زیرتر میکند. این علامت شبیه دیز است اما با یک خط عمودی اضافی در بالا.
نکته: در نتنویسی غربی، از علائم دیز (♯) برای نیمپرده زیرتر و بمل (♭) برای نیمپرده بمتر استفاده میشود. در موسیقی ایرانی، این علائم نیز کاربرد دارند، اما کرن و سری برای فواصل ربعپردهای ضروری هستند.
فیلم آموزش نت های موسیقی
تمرین و یادگیری: از تئوری تا عمل
درک تئوری جایگاه نتها و نتنویسی، تنها نیمی از راه است. برای تسلط بر سهتار، تمرین مستمر و عملی ضروری است. پیشنهاد میشود:
- حفظ جایگاه نتها: با استفاده از جدولهای بالا و تمرینهای انگشتگذاری، جایگاه نتها را روی هر سیم به خاطر بسپارید.
- نتخوانی: تمرین نتخوانی قطعات ساده سهتار را آغاز کنید و سعی کنید نتهای روی خط حامل را به جایگاه آنها روی دسته سهتار ترجمه کنید.
- گوش دادن فعال: به قطعات سهتار گوش دهید و سعی کنید نتهایی که میشنوید را روی ساز پیدا کنید.
- استفاده از تیونر: برای اطمینان از کوک صحیح ساز و شنیدن نتهای دقیق، از تیونر استفاده کنید.
- استاد مجرب: در صورت امکان، از راهنمایی یک استاد مجرب سهتار بهره بگیرید تا تکنیکهای صحیح انگشتگذاری و مضرابزنی را بیاموزید.
نتیجهگیری: سفری دلنشین در دنیای نتها
شناخت نتهای سهتار روی دسته و درک ارتباط آنها با خطوط حامل، دروازهای به سوی دنیای بیکران موسیقی ایرانی است. این دانش، نه تنها به شما کمک میکند تا قطعات را به درستی بنوازید، بلکه درک عمیقتری از ساختار ملودیها و دستگاههای موسیقی ایرانی به شما میبخشد. با صبر، پشتکار و تمرین مداوم، میتوانید این نقشه راه را به خوبی در ذهن و انگشتان خود جای دهید و از آوای دلنشین سهتار، لذت ببرید.
