وقتی به آثار برجای مانده از استادان قدیم کمانچه گوش می دهیم حتی اگر هیچ اطلاع فنی از موسیقی نداشته باشیم متوجه اختلاف با آنچه امروزه رواج دارد می شویم که از طریق مقایسه می توان موارد اختلاف را بررسی کرد .
تا چندی پیش که امکان دسترسی به آثار صوتی از نوازندگان قدیم کمانچه برای عموم میّسر نبود سند مستدّل و محکمی برای اطلاع از شیوه کمانچه نوازی استادان قدیم در دست نبود و فقط تا حدودی آنهم بصورت تغییر یافته و تحریف شده در اجرای نوازندگانی که اجرای استادان قدیم را دیده بودند و سازشان را شنیده بودند باقی مانده بود.
ولی امروزه خوشبختانه به اهتمام کلکسیونه های صفحات قدیمی و ناشران این قبیل آثار امکان دسترسی برای همگان میسر می باشد که جای تقدیر و تشکر دارد .
بطور کلی سه مورد را می توان بررسی و مقایسه نمود:

• کمانچه استادان قدیم که براساس موسیقی دستگاهی شکل می گرفته.
• ردیف ویلن صبا که بر اساس گامهای نوین وزیری و خالقی و تئوری غربی و تکنیک های ساز ویلن شکل گرفته.
• کمانچه نوازی جدید که بعد از تاثیر ویلن شروع می شود.

موارد اختلاف مکتب قدیم و جدید:

بطور کلی موارد ذیل را می توان در گذشته و حال بررسی و مقایسه نمود
– صوت ساز ( سونوریته – صدا دهی – جنس صدا )
– کوک ( کوک کلی و چگونگی استفاده از پرده ها – پرده بندی )
– تکنیک هایی که برای اجرای جملات موسیقی استفاده می شود ( شیوه اجرا )
– مختصات فیزیکی ( اندازه ساز – شکل پایه ، سیم گیر – پوست – خرک )
– طرز نشستن و حالت اجرا

که به ترتیب مورد بررسی قرار می گیرد:

1) صوت ساز

در مکتب قدیم صوت ساز درخشان و کمی خش دار است و دارای شخصیت محکم و استواری است ، موثر و با معناست و از نظر زیبا شناختی از جذابیت خوبی برخوردار است. در مکتب جدید صدای کمانچه به ویلن نزدیک شده، صدا صاف تر شده و به نوعی بیمار گونه است. در مکتب قدیم زیر و بمی صدای ساز نوازندگان مختلف با هم فرق داشته یعنی اینطور نبوده که همة سازها یک جور صدا بدهند. مثلاً کمانچه باقرخان در یک دوره ای بم تر می خواند و در جای دیگر مثل کمانچه صفدر خان و یا میرزا محمدخان صدا می دهد. اما آنچه مهم است اینست که آنها به جوهر صوت رسیده اند مسیرشان درست و در جهت کمال بوده .
در مکتب جدید مهمترین عواملی که موجب تغییر در صدا دهی کمانچه شده عبارتند از :
– استفاده از سیم های ویلن و کوک ویلن
– کم موتر شدن کمان ( که حالا دیگر آرشه نامیده می شود )
– صاف تر و کشیده تر شدن موهای کمان
– تفاوت در اندازه و شکل خرک
– تفاوت در نوع پوست ( به عنوان مثال اگر پوست ضخیم تر باشد باعث حذف برخی از هارمونیک ها می شود و از شفافیت صدا کاسته می شود )
– نصب تاندورهای ویلن بر روی کمانچه

امروزه همه سازندگان کمانچه این کار را می کنند در صورتی که خود نوازندگان حرفه ای ویلن تاندور نمی گذارند زیرا وجود تاندور باعث تولید صداهای اضافی در ساز می شود.

• تغییر در ساختمان ساز و اندازه دسته – پایه و کاسه ساز
• تغییر در ساختار موسیقی و تغییر در شیوه نوازندگی ساز
• استفاده از پوزیسیون های پایین تر
• استفاده از رنگ آمیزی مصنوعی توسط دستگاه های الکترونیکی

صدا دهی ویلن در ضبط های اولیه مانند ویلن حسین خان هنگ آفرین بسیار نزدیک به کمانچه است به طوری که چندان قابل تشخیص نیست و اکثراً اشتباه میکنند .
دلیلش این است که تغییراتی در ساز می دادند که صدا دهی آن عوض می شد کوک کمانچه را روی ویلن پیاده می کردند و به همان شیوه کمانچه ویلن می نواختند ولی رفته رفته برعکس شد. زیبائی صوت در ایران هم برای نوازنده و هم برای شنونده و هم برای سازنده ساز فوق العاده اهمیت دارد چرا که جوهر اصلی موسیقی است و باید جاذبه زیادی داشته باشد.

این هم یک مطلب کاربردی : آموزش کوک کردن کمانچه به صورت کاملا اصولی + فیلم آموزش

2) کوک

پرده نوازی که در این پرده هست بر سرت این پرده به بازی نبست       دست جز این پرده به جایی مزن بر سر این پرده نوایی مزن

کوک ساز زیر بنای اصلی اجرای موسیقی است، پایه کار است و ساختار موسیقی بر اساس این پایه شکل می گیرد و اینکه چگونه به کوک نگاه کنیم بسیار حائز همیت است. ابتدا ویلن به نام کمانچه فرنگی وارد شد و همان کوک های کمانچه را روی آن پیاده می کردند و همان ردیف ها و قطعات را با آن می نواختند ( مثل ویلن حسین خان) ولی بعد از اینکه جا باز کرد رفته رفته ماجرا بر عکس شد بطوری که کمانچه امروز مثل ویلن شده چهار سیم دارد ( همان محدوده صوتی ویلن را دارد ) . می لا ر سل کوک می شود . انگشت گذاری های ویلن روی آن پیاده شده و غیره . آموزش مقدماتی با کتاب ویلن هنرستان شروع می شود بعد هم ردیف ویلن صبا را آموزش می دهند اگر بعضی از استادان هم ردیف های دیگر مثل ردیف میرزا عبدالله و یا ردیف استاد دوامی را تدریس می کنند باز نگاه به کوک و انگشت گذاری و شیوه اجرا همان نگاه از زاویه تئوری موسیقی اروپا می باشد . آموزش ردیف صبا هم از چپ کوک شروع می شود بطوری که یک هنرجوی تازه کار هیچ ارتباطی با ساختار دستگاه نمی تواند برقرار کند. در اینجا لازم است برای اینکه مساله خوب روشن شود کمی درباره ساختار موسیقی ایرانی و ساختار موسیقی اروپا صحبت کنیم.

برای کوک سه نکته را می توان بررسی کرد
1- اساس کوک 2- مبنای کوک 3- معیارکوک
اساس کوک یعنی اینکه این ساز مورد نظر بر چه اساسی کوک شده است . کوکی که روی یک ساز پیاده می شود در واقع پایه های اصلی یک سیستم موسیقایی است که بستر اجرای یک ساختار خاص از موسیقی را محیّا می کند و اگر تغییری در آن ایجاد شود اجرای آن موسیقی خاص دچار اشکال می شود مگر اینکه تغییر آگاهانه و در جهت کمال باشد در موسیقی اروپا آهنگ در محدوده گام اجرا می شود و هر گام از دودانگ منفصل تشکیل می شود که این انفصال دانگها یکی از عوامل تعیین کننده کوک سازهای غربی بخصوص ویلن که اینجا مورد نظر ماست می باشد .

برای اینکه بتوان سیستم موسیقایی اروپا یعنی گام معتدل دوازده نغمه ای باخ را روی ساز ویلن پیاده کرد بطوری که در همة پوزیسیون ها جواب بدهد سیم ها نسبت به هم باید فاصله پنجم کوک شوند . ولی در موسیقی ایرانی ( سیستم دستگاهی ) ترکیب دانگها بیشتر متصل و یا ادغام شده هستند و محدوده دستگاه گسترده تر از محدوده گام می باشد و برای اینکه این سیستم روی سازی پیاده شود حداقل سه دانگ لازم است که در سازی مثل کمانچه هر دانگ باید روی یک سیم طراحی شود .
نسبت کوک سیمها برای دستگاهای مختلف متفاوت است و اساساً یک کوک استاندارد فیکس شده در موسیقی ایران کاربرد ندارد .
نسبت کوک سیم ها در بعضی دستگاه ها مثل چهارگاه و ماهور و راست پنجگاه باید یک فاصله چهارم و یک فاصله پنجم باشد و در بعضی دستگاه ها مثل شور و سه گاه به عکس یک پنجم در ابتدا و بعد یک فاصله چهارم باشد ودر بعضی مانند نوا و همایون دو تا فاصله چهارم پشت سر هم .
در آثار کمانچه نوازان قدیم مشاهده می کنیم که عموماً نغمه شاهد دستگاه روی سیم وسط ( دست باز ) قرار می گیرد . تعداد سیم ها یا 3 تا است و یا 6 عدد و یا 5 عدد ولی اساس کوک روی 3 تا سیم است حتی در کمانچه حسین خان اسماعیل زاده که دارای 4 سیم می باشد اساس کوک و روند اجرای دستگاه تغییر نکرده است ولی تغییراتی در شیوة اجرا مشاهده می شود ( مانند استفاده از پوزیسیون های پائین و واخوان ) در سازهای سه سیم روی سیم وسط دانگ اصلی دستگاه کوک می شود روی سیم بم دانگ مقدمه و با سیم زیر دانگ اوج دستگاه کوک می شود با این ترتیب تمام دستگاه از بم تا زیر ( اوج ) به راحتی نواخته می شود این نوع کوک برای کمانچه راست کوک نامیده می شود یعنی ترتیب اجرای دستگاه از بم به زیر درست قرار می گیرد . ولی اگر در آمد دستگاه روی سیم زیر شروع شود و اوج دستگاه روی سیم بم و یا وسط قرار بگیرد چپ کوک می شود .

مثال عملی: دستگاه چهارگاه – در اینجا نغمة شاهد دستگاه روی دست باز سیم وسط قرار می گیرد – دانگ مقدمه دستگاه روی سیم بم قرار می گیرد و دانگ مخالف روی سیم زیر قرار می گیرد .

کوک کمانچه برای دستگاه چهارگاه و ماهور که یک فاصله چهارم و یک فاصله پنجم را به ما می دهد.

همانطور که در اشل دستگاه چهارگاه مشاهده می شود – ساختار دستگاه با ساختار گام بکلی متفاوت می باشد ، ساختار دستگاه پیچیده تر از گام می باشد و نحوه ترکیب دانگها بیشتر متصل و ادغام شده و بندرت منفصل می باشد و حالا سازی که می خواهد بر اساس ساختار دستگاه کوک شود باید این کوک طوری طراحی شود که:
1- پایه های اصلی دستگاه روی ساز حفظ شود .
حداقل دو شاهد مهم ستگاه روی سیم باز باشد تا شاهد به هنگام اجرا از کیفیت مطلوبتری نسبت به دیگر نغمات برخوردار گردد .
محل نغمه های متغیر در نظر گرفته شود تا در موقع اجرا مشکل ایجاد نشود .
در دستگاه ها و یا آوازهایی که شاهد روی دست باز سیم وسط قرار نمی گیرد و اخوان شاهد کوک شود ( سیم بم ) مثل سه گاه و بیات ترک تا موجب تقویت شاهد گردد .
این مطالبی که ذکر شد مربوط به اساس کوک می باشد یعنی اینکه این ساز مورد نظر بر چه اساسی کوک شده . بر اساس گامهای اروپا ، بر اساس دستگاه و یا بر اساس گامهای نوین
موضوع دیگر مبنای کوک می باشد . مبنای کوک در موسیقی اروپا نت لا 440 hz می باشد که بقیه نغمات به نسبت این نغمه کوک می شوند .
مبنای کوک در موسیقی ایران نغمه شاهد دستگاه می باشد . فرکانس خاصی که برای شاهد یک دستگاه انتخاب می شود بستگی به ذوق زیبا شناختی نوازنده و شرایط زمان و مکان دارد و مانند جوهری است که عیار و یا صیقل آن نزد اهل عمل متفاوت است .
معیار کوک – معیار کوک استادان بزرگ این فن می باشند که به نوعی کوک ساز آنها در وجود شاگرد نقش می بندد و این جوهر در وجود هر شخصی نمودی متفاوت دارد ( عیار کوک ) نکته دیگری که در شیوه های جدید گیج کننده است تفاوت نت نویسی کمانچه با سازهای دیگر ایرانی است که یک پرده بالاتر نوشته می شود یعنی در واقع سازهای دیگر مثل تار- سه تار و سنتور یک پرده پائین تر از ویلن نوشته می شوند .
ولی اگر دو نوازنده با سازهای مختلف شاهد دستگاه را مبنای کوک قرار دهند دیگر هیچ تفاوتی وجود ندارد و مشکلی پیش نمی آید مرحله بعد کوک پرده های ساز است همانگونه که در تار و سه تار نوازنده پرده ها را هم کوک می کند ، نوازنده کمانچه نیز باید این دقت در مورد کوک بودن پرده ها را مادامی که اجرا می کند داشته باشد و این خیلی سخت است یعنی در واقع گوش نوازنده کمانچه باید کوک باشد در غیر اینصورت حتی اگر ساز هم خوب کوک باشد باز نغمه ها خارج شنیده می شود . در اجراهای جدید این ضعف را با ویبراسیون اضافی می پوشانند .
ردیف ویلن صبا بر اساس گامهای نوین وزیری و خالقی طراحی شده که بر اساس این گامها بطور کلی سیستم موسیقی ایران دچار ناهنجاری می شود مثلا ؛ گام ماهور و راست پنجگاه در این مکتب یکی از گامهای ماژور است و یا دستگاه همایون و اصفهان یک گام مینور است که کمی تغییر می دهند و برای گوشه های مختلف دستگاه بعضی پرده ها را به صورت عَرَضی تغییر می دهند ولی هارمونیهای دوتایی که در ردیف صبا هست تماماً همان فواصل سوم و پنجم گامهای ماژور و مینور است که اصولاً چنین چیزی در کمانچة قدما نیست . در کمانچه قدیم واخوان وجود دارد که صدا را رنگ آمیزی می کند .
البته لازم به ذکر است که خود استاد صبا چون وارث مجموعه ای غنی از ردیف های سازی و آوازی بود در نتیجه اجراهایی که روی ویولن داشته انعکاسی از یک فرهنگ موسیقایی غنی می باشد ولی در دیگر شاگردان مکتب صبا این موضوع دیگر صدق نمی کند چراکه روش آموزش تغییر کرده .

مطلب کاربردی: تمرین های مهمی که قبل از شروع نوازندگی باید انجام دهید

3) شیوه اجرا

بخش سوم از موارد اختلاف خود تفاوت شیوة اجرا می باشد که جای صحبت زیادی دارد و بیشتر باید عملی توضیح داده شود که درک کامل آن فقط برای شاگرد در محضر استاد با سالها تلاش و سعی بیشتر می گردد . ولی به طور کلی می توان به موارد برجستة آن اشاره کرد .
شیوة اجرا به مواردی چون تکنیکهایی که برای اجرای جملات موسیقی استفاده می شود ، اندیشة نوازنده ، میزان درک نوازنده از زیبایی موسیقی ( حس زیبا شناختی ) و چگونگی بیان این زیبایی ها ، آموزش و ساختار موسیقی مربوط می شود و اگر ساختار موسیقی تغییر کند شیوة اجرا نیز تغییر می کند .
موسیقی ایرانی ترکیبی از هجاهای کوتاه و بلند می باشد ، که هجاهای کوتاه به وسیلة ضربات تک و هجاهای بلند بوسیلة ضربات ریز ( و یا در سازهای کششی ، کشیده ) و اشاره ها در انتها و بعضی مواقع ابتدای یک تک و یا یک ریز اجرا می شوند .
در شیوه های جدید تک ها همه مثل هم نواخته می شوند و تحرک آنها در سطح زیاد شده ولی در شیوه های قدیم هیچکدام از تک ها شبیه هم نیستند و از نظر آندازه ، شدت نواخت ، تندی و کندی و عمق و … متفاوت هستند ، کشیده ها ( ریزها ) هم همینطور ، در شیوه های جدید کشیده یک کشش یکنواخت برروی سیم می باشد ولی در شیوه های قدیم این هم مانند تک ها از تنوع بسیار زیادی برخوردار می باشد .
اشاره ، در شیوه های جدید خیلی کم بکار می رود و نحوة اجرا نیز تغییر کرده . اما در شیوه های قدیم زیاد بکار می رود .
غلت ، در شیوه های جدید همان trill موسیقی غربی است یعنی برای نت سیاه 8 ضربه ولی در شیوه های قدیم این ضربات در جاهای مختلف متفاوت است هم در سرعت و هم در تعداد و هم در شدت نواخت .
ویبراسیون ( لرز ) ، در شیوه های جدید حرکت فیزیکی انگشت بر روی سیم است که گاهی تا ربع پرده انگشت اطراف نغمه حرکت می کند . ولی در شیوه های قدیم ویبراسیون فیزیکی وجود ندارد و ناله های نغمات درونی است و هر نغمه در هر مقام ناله ای متفاوت باید داشته باشد که این بسیار مشکل است .
تحریر و تکیه ، نوع تحریرها تغییر کرده ( ساختار به هم ریخته ) و تکیه ها نیز خیلی نرم و کدر و درهم اجرا می شود .
آکسان ، آکسانبندی در شیوه های قدیم بسیار پیچیده است .
گلیساندو ، در شیوه های جدید خیلی استفاده می شود ولی در شیوه های قدیم اصلاً کاربردی ندارد .
واخوان ، در شیوه های امروزی خیلی کم استفاده می شود و معمولاً تک صدایی می نوازند اگر هم استفاده شود بصورت یک صدای ممتد در کنار نغمات مدام به گوش می رسد . ولی در شیوه های قدیم واخوان گاهی هست و گاهی نیست .
چهارمضراب ، در شیوه های جدید چهارمضراب ها بکلی تغییر کرده و هیچ نشانی از پایه های چهارمضراب تند و چالاک کمانچه نوازی قدما دیده نمی شود ولی در شیوه های قدیم همانگونه که در تار و یا سنتور پایه های متنوعی برای چهارمضراب وجود دارد در کمانچه هم همینطور است .

4) مختصات فیزیکی

چهارمین مورد اختلاف در مختصات فیزیکی ساز می باشد .
همانطور که قبلاً اشاره شد تغییراتی در ساز کمانچه در جهت تغییر صوت آن اعمال شده و تغییرات دیگری نیز وجود دارد که عبارتند از 1- بلندتر شدن دسته که نوازندگان مجلسی معتقدند اگر دسته ساز بلندتر باشد صدا ملاحت بیشتری دارد 2- کوتاه شدن پایه ساز که مربوط به طرز نشستن در شیوه های جدید می باشد . 3- ثابت شدن دسته روی کاسه بوسیلة یک قطعه چوب که دسته را به کاسه می چسباند .4- تغییر اندازه دهانه ساز 5- نازک تر شدن دسته

5) طرز نواختن

پنجمین مورد اختلاف در طرز نشستن ، حالات اجرا و بطور کلی ساختار شخصیتی نوازنده است .
به نقل از سازی ها در شیوه های قدیم نوازنده دو زانو به حالت تشهد نماز می نشیند و ساز را در سمت چپ بدن نزدیک به زانو قرار می دهد . در هنگام نوازندگی ساز کاملاً قائم و استوار است و حالت نوازنده نیز جدی و شبیه به حالت نیایش است .
به هنگام استفاده از سیمهای مختلف ساز روی پایه می چرخد .
در شیوه های جدید معمولاً اجرا روی صندلی است و نوازنده ساز را یا روی پای چپ می گذارد و یا بین دو پا .
ساز نیز در بیشتر موارد کج گرفته می شود و به هنگام استفاده از سیمهای مختلف ساز را نمی چرخاند بلکه زاویه دست راست را تغییر می دهند . حالت نوازنده نیز جدی نیست و آمیخته با نمایش است .

نکته مهم! نواختن کمانچه را بصورت اصولی، حرفه ای و سریع، با کمک این بسته آموزشی فوق العاده بیاموزید! (بدون نیاز به کلاس)

ویدیو کمانچه نوازی دشتی با مکتب قدیم

نوشته مقایسه ۵ اصل مهم کمانچه نوازی اولین بار در سازی ها. پدیدار شد.

فیلمی آموزشی درباره اجزای کمانچه

تاریخچه و تکامل کمانچه

ریشه‌ها و پیدایش

کمانچه یکی از قدیمی‌ترین سازهای زهی-آرشه‌ای در خاورمیانه است که ریشه‌های آن به دوره‌های باستانی بازمی‌گردد. این ساز احتمالاً از سازهای باستانی مانند رباب و غیچک تکامل یافته است. اولین شواهد مکتوب از وجود کمانچه به دورهٔ صفویه در ایران بازمی‌گردد، زمانی که این ساز به عنوان یکی از سازهای محبوب در دربارهای سلطنتی و مجالس موسیقی شناخته شد.

تکامل و بهبود

در طی قرن‌ها، کمانچه به تدریج تکامل یافته و به شکل و ساختار امروزی خود رسیده است. سازندگان ساز و نوازندگان با تغییراتی در طراحی و ساخت کمانچه، توانسته‌اند صدای آن را بهبود بخشند و دامنه صوتی آن را گسترش دهند. در دوران قاجار، کمانچه به یکی از سازهای اصلی موسیقی سنتی ایرانی تبدیل شد و نوازندگان برجسته‌ای مانند آقا حسینقلی و علی‌اکبر شهنازی با اجراهای خود، این ساز را به اوج رساندند.

دوران معاصر

در دوران معاصر، کمانچه با استفاده از تکنیک‌ها و مواد جدید، به یکی از سازهای پیشرو در موسیقی ایرانی و بین‌المللی تبدیل شده است. نوازندگان مدرنی مانند کیهان کلهر با استفاده از تکنیک‌های نوین و همکاری با موسیقی‌دانان بین‌المللی، توانسته‌اند کمانچه را به صحنه‌های جهانی معرفی کنند. کمانچه در حال حاضر نه تنها در موسیقی سنتی ایرانی، بلکه در موسیقی فیلم، جاز و حتی موسیقی پاپ نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ساختار کمانچه

کمانچه یکی از سازهای اصلی موسیقی ایرانی است و احتمالاً بعد از تار مهم‌ترین ساز موسیقی ایرانی به شمار می‌آید. این ساز علاوه بر شکم، دسته و سر، در انتهای پایینی ساز، پایه‌ای دارد که روی زمین یا زانوی نوازنده قرار می‌گیرد. کمانچه نه تنها در موسیقی دستگاهی بلکه در موسیقی مقامی ایران نیز کاربرد فراوان دارد. کمانچه از جمله سازهای زهی – آرشه‌ای است و جنس قسمت‌های مختلف آن چوب، پوست، استخوان و فلز است.

کاسه (Body)

کاسه کمانچه که از چوب ساخته می‌شود، نقش اصلی را در تولید و تقویت صدا ایفا می‌کند. کاسه به شکل گرد و توخالی است و معمولاً از چوب‌های مختلفی مانند توت، گردو و افرا ساخته می‌شود. داخل کاسه پوششی از پوست حیوانات (معمولاً پوست بز) قرار دارد که به آن طنین و وضوح صدای خاصی می‌بخشد. استفاده از چوب کهنه و عمل‌آمده درختان توت و افرا برای ساخت کاسه معمول است. کاسه‌ها به دو شکل کروی و مخروط ناقص ساخته می‌شوند، که کاسه‌های مخروط ناقص اکثراً پشت باز هستند و در لرستان و نواحی مرکزی ایران متداول‌اند.

سایر مطالب درباره: آموزش کمانچه

دسته (Neck) و صفحه انگشت‌گذاری (Fingerboard)

دسته کمانچه از چوب سخت و محکم ساخته می‌شود و بر روی آن صفحه انگشت‌گذاری قرار دارد. صفحه انگشت‌گذاری معمولاً از چوب آبنوس ساخته شده و به نوازنده امکان می‌دهد تا با فشار دادن سیم‌ها، نت‌های مختلف را تولید کند. دسته که فاقد دستان‌بندی است، به طول تقریبی 25 سانتی‌متر و قطر تقریبی 3 سانتی‌متر به حالت مخروط وارونه ساخته می‌شود.

سیم‌ها (Strings)

کمانچه دارای چهار سیم است که معمولاً از فلز یا نایلون ساخته می‌شوند. در گذشته این ساز دارای سه سیم بوده و بعداً سیم چهارم به آن افزوده شده است. سیم‌های کمانچه به ترتیب از زیر به بم کوک می‌شوند و هر یک نقش خاصی در تولید صداهای مختلف دارند. این سیم‌ها از گوشی‌ها عبور کرده و به سیم‌گیر وصل می‌شوند. استفاده از سیم‌های ویلون برای کمانچه متداول است.

آرشه (Bow)

آرشه کمانچه که از چوب و موی اسب ساخته شده، ابزاری است که برای کشیدن و نواختن سیم‌ها به کار می‌رود. آرشه کمانچه، که اسم اولیه‌اش کمانه بوده است، تشکیل شده از یک چوب که از یک طرف انحنا دارد با بلندی ۶۰ سانتی‌متر و جنس آن معمولان موی دم اسب است. موی آرشه کمانچه برخلاف سازهای زهی غربی روی چوب محکم کشیده نمی‌شود، بلکه نوازنده است که به هنگام نوازندگی به تناسب روی سیم فشار را تغییر می‌دهد.

ساختار و اجزای دیگر

کمانچه دارای پایه‌ای به شکل میله‌ای فلزی نیز است که زائده پهن انتهای آن روی پا یا زمین قرار می‌گیرد. خرک که از چوب یا استخوان ساخته می‌شود و روی پوست کاسه قرار می‌گیرد، نقش مهمی در تولید صدا دارد. خرک را کمی کج قرار می‌دهند تا طول سیم اول را کمتر و طول سیم چهارم را زیادتر کند. دسته فاقد پرده می‌باشد و سر ساز متشکل از جعبهٔ گوشی‌ها و یک قبه است. در گذشته این ساز بدون سیم‌گیر بوده و سیم‌ها مستقیماً به ساز وصل می‌شدند.

کمانچه در قوم‌ها و شهرهای مختلف ایران

کمانچه در بسیاری از مناطق ایران به عنوان یک ساز اصلی موسیقی محلی و سنتی شناخته می‌شود. در هر منطقه، این ساز دارای ویژگی‌ها و سبک‌های خاص خود است که بازتاب‌دهندهٔ فرهنگ و موسیقی محلی آن منطقه است.

آذربایجان

در موسیقی آذربایجان، کمانچه نقش مهمی در اجراهای موسیقی مقامی و عاشیقی ایفا می‌کند. نوازندگان آذربایجانی مانند جمیل قلی‌اف با تکنیک‌های منحصر به فرد خود، توانسته‌اند کمانچه را به یکی از سازهای اصلی موسیقی آذری تبدیل کنند.

خراسان

در خراسان، کمانچه به عنوان یکی از سازهای مهم موسیقی مقامی شناخته می‌شود. این ساز در همراهی با آوازهای مقامی و دوتار، نقش مهمی در تولید صدای گرم و غنی موسیقی خراسانی دارد.

لرستان

در موسیقی لرستان، کمانچه به همراه سرنا و دهل، نقش مهمی در اجراهای موسیقی فولکلور و رقص‌های محلی ایفا می‌کند. نوازندگان لری مانند حسین سلیمانی با استفاده از کمانچه، توانسته‌اند موسیقی لری را به یکی از شناخته‌شده‌ترین سبک‌های موسیقی محلی ایران تبدیل کنند.

شمال ایران

در مناطق شمالی ایران، به ویژه در گیلان و مازندران، کمانچه به عنوان یکی از سازهای اصلی موسیقی محلی شناخته می‌شود. این ساز در اجراهای موسیقی محلی و جشن‌های محلی نقش مهمی ایفا می‌کند.

کوک کمانچه

کوک کمانچه بسته به نوع موسیقی و سبک نوازندگی می‌تواند متفاوت باشد. در موسیقی سنتی ایرانی، کوک استاندارد کمانچه به ترتیب از زیر به بم عبارت است از: می، لا، ر، سل. این کوک امکان نواختن در مقامات و دستگاه‌های مختلف موسیقی ایرانی را فراهم می‌کند. با این حال، در مناطق مختلف ایران و در موسیقی‌های محلی، کوک‌های متفاوتی برای کمانچه استفاده می‌شود که با توجه به نیازهای موسیقی محلی و سبک نوازندگی تنظیم می‌شوند.

انواع کوک

انواع کوک در کمانچه عبارتند از:

• رِ لا رِ سل: برای دستگاه نوا
• می لا رِ لا: برای دستگاه ماهور
• می لا می لا: برای دستگاه همایون، آواز اصفهان، دستگاه چهارگاه، دستگاه ماهور و دستگاه راست‌پنجگاه
• رِ لا رِ لا: برای کوک لری

شیوه‌های نواختن کمانچه

نواختن کمانچه نیازمند مهارت و تکنیک‌های خاصی است که نوازندگان با تمرین و آموزش می‌توانند به آن‌ها دست یابند. برخی از تکنیک‌های اصلی نواختن کمانچه عبارتند از:

آرشه‌کشی

آرشه‌کشی یکی از مهم‌ترین تکنیک‌های نواختن کمانچه است. در این تکنیک، نوازنده با حرکت آرشه بر روی سیم‌ها، صداهای مختلفی را تولید می‌کند. تغییر زاویه و فشار آرشه بر روی سیم‌ها می‌تواند تأثیر زیادی بر کیفیت و تنوع صدا داشته باشد.

پوزیسیون‌ها

نواختن کمانچه در پوزیسیون‌های مختلف، امکان نواختن نت‌های بالاتر و پایین‌تر را فراهم می‌کند. نوازندگان حرفه‌ای معمولاً توانایی تغییر پوزیسیون‌ها را با سرعت و دقت بالا دارند که این امر به تنوع و پیچیدگی اجرایی موسیقی کمک می‌کند.

تریل و ترمولو

تریل و ترمولو تکنیک‌های دیگری هستند که به نوازنده امکان می‌دهند تا صداهای پر تحرک و زیبا تولید کند. تریل به معنای تکرار سریع دو نت متوالی و ترمولو به معنای تکرار سریع یک نت است که با حرکت سریع آرشه تولید می‌شود.

نکات مهم هنگام خرید کمانچه

خرید کمانچه نیازمند توجه به جزئیات و شناخت دقیق از این ساز است. برخی از نکات مهم که باید هنگام خرید کمانچه در نظر گرفته شوند عبارتند از:

کیفیت ساخت

کیفیت ساخت کمانچه تأثیر زیادی بر صدای خوب و دوام ساز دارد. از چوب‌های با کیفیت و مناسب برای ساخت کمانچه استفاده کنید و اطمینان حاصل کنید که ساز توسط یک سازنده معتبر ساخته شده است.

صدای ساز

صدای کمانچه باید گرم، شفاف و طنین‌آور باشد. قبل از خرید، ساز را امتحان کنید و به صدای آن دقت کنید. نوازندگان حرفه‌ای معمولاً می‌توانند تفاوت‌های ظریف در صدای سازها را تشخیص دهند و به شما در انتخاب ساز مناسب کمک کنند.

راحتی نواختن

ساز باید به گونه‌ای باشد که هنگام نواختن، احساس راحتی و کنترل داشته باشید. دسته و صفحه انگشت‌گذاری باید مناسب دست شما باشد و آرشه به خوبی بر روی سیم‌ها حرکت کند.

قیمت

قیمت کمانچه بسته به کیفیت ساخت و مواد استفاده شده می‌تواند متفاوت باشد. بهتر است با توجه به بودجهٔ خود، سازی با کیفیت مناسب انتخاب کنید. همچنین می‌توانید از نوازندگان حرفه‌ای و اساتید موسیقی کمک بگیرید تا بهترین ساز را با توجه به نیازها و سطح نواختن خود انتخاب کنید.

نتیجه‌گیری

کمانچه به عنوان یکی از سازهای مهم و تأثیرگذار در موسیقی سنتی ایران، جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ و هنر این سرزمین دارد. این ساز با صدای گرم و گیرا، توانسته است در طول تاریخ نقش مهمی در توسعه و ترویج موسیقی ایرانی ایفا کند. از نوازندگان برجستهٔ گذشته تا هنرمندان معاصر، همه با تلاش و هنر خود، این ساز را به یکی از نمادهای موسیقی ایران تبدیل کرده‌اند. با توجه به تاریخچهٔ غنی، تکنیک‌های متنوع و استفاده در مناطق مختلف، کمانچه همچنان به عنوان یکی از سازهای محبوب و پرطرفدار در موسیقی ایرانی شناخته می‌شود.

امروز در سازی ها تمامی قسمت ها و اجزای کمانچه را شناختید.برای هر درس از آموزشها حتما تمرین کنید و فقط روخوانی نباشد!

نوشته ساز کمانچه و ساختار آن اولین بار در سازی ها. پدیدار شد.